Soğuk ateş: Atatürkçü sosyal demokrat olamaz
ÖZCAN BUZE
I. KÜLLENMİŞ OCAK
Sabahleyin ocağın başına varan, önce külü görür. Gece boyunca sönmüş, üstü gri bir tabakayla örtülmüş, dokunmaya değmez bir yığındır. Eve gelen yabancı ateşin bittiğine hükmeder. Görünürde haklıdır da; ortada ne alev vardır ne ışık.
Külü eşeleyen başka bir şey bulur. Aşağıda, kendi ısısını hâlâ taşıyan bir köz durur. Sönmemiştir, gizlenmiştir. Kimse eğilip üflemezse orada, kimseye bir şey vermeden sönecektir. Sönmüş bir ocağa üflemek de aynı ölçüde boşunadır; nefes ateş yaratmaz, yalnızca duranı canlandırır. Ateşin geri gelmesi için ikisi birden gerekir: Közün durması ve üfleyenin gelmesi.
Bugün Cumhuriyet’ten söz eden herkes bu ocağın başındadır. Kimi küle bakıp her şeyin bittiğini söyler. Kimi közü işaret edip beklemeyi öğütler. Asıl soru ise sorulmaz: ocağa ne atılacak, ateşi kim harlayacak?
Sorulmamasının bir nedeni var. Ocağın başında duranların önemli bir bölümü, elindekinin odun mu kül mü olduğunu bilmiyor. Kendine Atatürkçü diyen, aynı cümlenin devamında sosyal demokrat olduğunu söylüyor. İki adı arka arkaya sayıyor, aralarında en küçük bir gerilim görmüyor. Bunun tersi de geçerli; sosyal demokrat olduğunu söyleyen, kendini Kurtuluş Savaşı’nın mirasçısı sayıyor.
Bu yazının konusu tam olarak o gerilimdir. Yan yana durdukları sanılan iki şey, birbirini dışlar. Biri, emperyalizme karşı verilmiş ve kazanılmış bir savaşın pratiğidir. Öteki, o savaşı yürüten devletlerin kendi işçi sınıfını dizginlemek için kurulmuş, sömürgelerden gelen kârın bölüşümünden pay almış partilerin adıdır. Yan yana durmuyorlar; karşı karşıya duruyorlar.
II. CEPHENİN İÇERİYE TAŞINMASI
Bir savaşın nerede bittiğini ilan etmek kolaydır. Silahlar susar, antlaşma imzalanır, ordular dağılır. Emperyalizm bir ülkeye yalnızca orduyla girmez; girdiği yerde hukuk bırakır, borç bırakır, imtiyaz bırakır, kendi mahkemesini ve kendi tahsildarını bırakır. Cephede kovulduğunda bunların hiçbiri kendiliğinden çekilip gitmez.
Cumhuriyet devrimleri bu yüzden bir modernleşme programı değildir. Kapitülasyonların kaldırılması, Osmanlı borç düzeninin tasfiyesi, yabancı şirketlerin elindeki demiryollarının devletleştirilmesi bir çağdaşlaşma isteğinin ürünü değil, savaşın iç cephede sürdürülmesidir. Yabancı postanesi kapatılırken de, karma mahkeme kaldırılırken de yapılan iş aynıdır: Dışarıya kovulanın içeride bıraktığı kurumu sökmek.
Harf devrimi, hukuk devrimi, laiklik de aynı hattın parçasıdır. Burada bir yanlış anlamayı baştan gidermek gerekir: Osmanlı hukuku tam anlamıyla teokratik değildi. Son yüzyılında karma bir düzendi. Bir yanda şer’iye, öte yanda nizamiye mahkemeleri vardı; ceza ile ticaret kanunları Fransız kodlarından alınmıştı; Hanefi fıkhından derlenen Mecelle, biçimi bakımından modern bir kanun kitabıydı. Şeyhülislam da bağımsız bir dinsel otorite değildi; padişah ne isterse ona uygun fetvayı veren makamdı. Din iktidarın üstünde değil, emrindeydi.
Yıkılan şey bu yüzden bir din devleti değil, meşruiyetini dinden alan bir devletti. Hilafetin kaldırılması bir inanç tasfiyesi değil, meşruiyet kaynağının değiştirilmesi işlemidir. Egemenliğin kayıtsız şartsız millete verilmesi ile hilafetin kaldırılması aynı işlemin iki yüzüdür. O kaynak yerinde bırakılsaydı, imparatorluğu borç karşılığında parselleyen düzenin taşıyıcı kolonu da yerinde kalırdı.
Bu ayrımı yapmak zorundayız, çünkü bugünkü kafa karışıklığının kökü buradadır. Devrimleri bir reform paketi sayarsanız, her reformcu kendini onların mirasçısı ilan edebilir. Anti-emperyalist savaşın pratiği sayarsanız ölçüt değişir: kimin ne söylediğine değil, emperyalizm karşısında ne yaptığına bakılır.
Devrimin gücü buradan geliyordu. Sınırı da aynı yerden.
Yola çıkılan düşünsel temel pozitivistti. Beşir Fuad’dan Abdullah Cevdet’e, oradan Ziya Gökalp’e uzanan çizgi, Osmanlı skolastiğine karşı bilimi bir koçbaşı gibi kullandı; teokrasiye yaslanan zihniyeti yıkmakta bundan keskin bir alet yoktu. Gökalp’in Durkheim’dan devraldığı toplum tasavvurunda ise sınıf yoktu. Toplum, meslek gruplarının birbirini tamamladığı uyumlu bir bütündü. “Sınıfsız, imtiyazsız, kaynaşmış bir kitleyiz” cümlesi bir dilek değil, kuramsal bir önermeydi.
Hedefin nerede durduğunu ise kurucunun kendi kalemi gösteriyor. 1903-1904 tarihli bir not defterinde, akla uygunluğun gözle görülenle sınanması üzerine yazılmış satırların hemen ardından iki kısa cümle geçer. Sosyalist sözcüğü orada Fransızca imlasıyla, Latin harfleriyle yazılmıştır; gerisi eski yazıdır. Terim henüz dile yerleşmemiş, dışarıdan gelen bir kavram olarak durmaktadır.
“Evvela sosyalist olmalı. Maddeyi anlamalı.” Yirmi bir-yirmi iki yaşındaki bir gencin defterine düştüğü bu satır, kendine uzak bir hedef koyduğunu gösterir. Gelgelelim o hedefe varmadı. Sonraki yıllarda sosyalizmi Türkiye’nin şartlarına “henüz uygun düşmez, ortada bir amele sınıfı yok” diye değerlendirecektir; hedefi reddetmedi, uzağa bıraktı. Kendi iktisat siyasetine zaman zaman “devlet sosyalizmi” demesi de bunu gösterir: Hedef ufukta duruyordu, ama varılacak yol onunki değildi. Kaldı ki “sosyalist” derken neyi kastettiğini de bilmiyoruz: Marx’ın komünizmin ilk evresi saydığı sosyalizmi mi, yoksa o yıllarda Avrupa’da sesi daha gür çıkan İkinci Enternasyonal’in uzlaşmacı sosyalizmini mi? Bir defter notuna bundan fazlasını yüklemek, onu söylemediği bir şeyin kanıtı yapmak olur.
Kuruluşun sınırı defterde değil, toplumun sınıfsal yapısında ve eldeki kuramdadır. Varılmak istenen yer ile o kuramın ve o sınıfların götürebileceği yer aynı değildi.
Skolastiği yıkan alet, mülkiyet ilişkilerine geldiğinde körelmiş bir aletti.
III. KRİTİK AÇI: TIKANMANIN MEKANİĞİ
Devrimi bir uçağa benzetmek boş bir süsleme değildir; kalkışın fiziği ile devrimin fiziği aynı kısıtlamaya tabidir. Kanatlar belli bir açıya kadar kaldırma üretir; o açı aşılınca hava akışı kanadın üstünden kopar, kaldırma kaybolur, uçak istese de yükselemez. Havacılıkta buna stall denir; devrimlerin de kendi stall’ları vardır.
Cumhuriyet devriminin kanadı pozitivizmdi. Feodal kurumları söktü, skolastiği geriletirken kaldırma üretti; sıra mülkiyete geldiğinde aynı kanat havayı tutamaz oldu. Kritik açı otuzların ortasında, iki uçtan birden aşıldı.
1934’te Kadro dergisi susturuldu. Yakup Kadri Karaosmanoğlu Tiran’a büyükelçi olarak gönderildi, dergi birkaç ay içinde kapandı; devrimin sınıfsal devamını düşünsel olarak temellendirebilecek tek kadro böylece dağıtıldı. Öbür uçtan gelen tehdide ilişkin tanıklık ise Atatürk’ün özel kalem müdürü Hasan Rıza Soyak’ın anılarında geçer: Soyak’a göre Recep Peker, 1935’teki İtalya gezisinin ardından partiyi devletle özdeşleştiren, İçişleri Bakanı’nı parti genel sekreteri sayan bir tüzük tasarısı hazırlamış, Atatürk bunu reddedip Peker’i gözden düşürmüştür. İddianın dayanağı yalnızca bu anılardır, tasarının metni de bugüne ulaşmamıştır; gene de tanıklık, otuzların ortasında bürokrasinin iki uçtan birden kanat incelttiğine dair elde tutulan tek kayıttır. Devrim bir yandan kendi sol kanadını kesin biçimde susturuyor, öte yandan kendi sağ kanadında böyle bir eğilimin varlığına dair bu tanıklıkla karşı karşıya kalıyordu.
Devletçiliğin özel sermayeyle yan yana durması bu aşamada bir tutarsızlık sayılır. Değildir. 1923’te İzmir’de toplanan iktisat kongresinde milyonerlerimiz de olacaktır denirken kastedilen, üretim güçlerini geliştirmek için kapitalist dinamikten yararlanmaktı. Aynı yıllarda Sovyet Rusya NEP’i uyguluyordu; bugün Çin’in yaptığı da bundan uzak değildir. Yararlanmak teslim olmak demek değildir: irtifa kaybı henüz denetim altındaydı.
Gelgelelim NEP’i NEP yapan şey, geri çekilmenin denetimli ve süreli olmasıydı. Siyasal iktidar işçi sınıfının elindeydi, kumanda mevzileri devlette kaldı, geri çekilmeye kimin ne zaman son vereceği belliydi. Çin’de o denetimi sağlayan da partidir. Türkiye’de milyonerler geldi; onları dizginleyecek özne, Kadro’nun temsil ettiği özne, çoktan tasfiye edilmişti.
Faturası 1945’te kesildi. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’nun on yedinci maddesi, işlenmeyen büyük arazilerin topraksız köylüye dağıtılmasını öngörüyordu; devrimin burnunu bir kez daha aşağı çevirme denemesiydi. O güne dek devletçilik ile halkçılık söylemine alkış tutanlar, ucu kendi tapularına dokunduğu anda ayağa kalktılar. Aydın’ın toprak sahibi Menderes, İş Bankası çevresinin adamı Bayar, yanlarında Köprülü ile Koraltan: Dörtlü Takrir’i verenler dışarıdan gelmiş muhalifler değil, partinin kendi kurmaylarıydı. Yirmi iki yıl önce açılan kapıdan girenler, devrimi durduranların kendisi oldu. Burun bir daha kaldırılamadı.
Burada yaygın bir yanılsamayı gidermek gerekir. Kadro’yu susturma kararı kurucunun kendisinden çıkmıştı; devrim orada durduysa, kurucusu da orada durmuştu. Bu yüzden erken ölüm üzerine kurulan karşı-olgular boşa düşer. Mustafa Kemal doksan yaşına kadar yaşasaydı da devrim aynı noktada dururdu. Birey tarihteki rolünü kendi üslubuyla oynar, ama rolü kendisi yazmaz; üslup değişirdi, yön değişmezdi. NATO’ya girer miydi? Kimse bilemez. Girmeyebilirdi; Finlandiya’nınki gibi bir tarafsızlığı da seçebilirdi. Sınıfsal sonuç her durumda aynı olurdu: kapitalizm. Finlandiya tarafsız kaldı, kapitalist de kaldı. Sınır kişisel değil sınıfsaldı; kanadın kendisindeydi.
Skolastiği yıkan alet, mülkiyet ilişkilerine geldiğinde körelmiş bir aletti. Uçak düşmedi; ama artık tırmanamıyordu.
IV. ÇATLAK VE AKINTI YATAĞI
Tırmanamayan bir devrim de bir yere inmek zorundadır. Burada ikinci bir fiziğe, hidrodinamiğin fiziğine geçilir: Önü kesilen akış, kanal değiştirir.
Asıl mesele, tanınmayan çelişkinin yok olmamasıdır. Sınıf gerçeği kuramda görünmez kılındığında toplumsal hareket kendine başka yataklar bulur. Yoksul köylünün öfkesi ağaya karşı örgütlenmediğinde o öfke cemaate, tarikata, hemşeriliğe, etnik aidiyete akar. Su, önü kapatılınca durmaz; önce bir çatlaktan sızar, sonra o çatlağı kendi akışıyla büyütür, en sonunda çatlağın kendisi akıntının yeni yatağı olur.
Türkiye burjuvazisinin işi bu yüzden kolaylaştı. Kendi sınıf çıkarını çıplak biçimde savunmak zorunda kalmadı; hazır bulduğu kanalların diliyle konuştu. 1950 mitinglerinde duyulan ses ne kâr payıdır ne pazar; ezandır, mağduriyettir, “bize tepeden bakanlar”dır. Arkada duran ise tüccarla ağadır. Ama artık kimse ona bakmıyordu, herkes çatlaktan akan suyu izliyordu.
V. BOŞALAN KOLTUK
1960’ta ordu içindeki genç subaylar ile üniversite çevresi harekete geçtiğinde ellerinde bir öfke vardı, bir program yoktu. 27 Mayıs bir Cumhuriyet restorasyonu denemesiydi. Denemenin neyi restore edeceği ilk günden belirsizdi; ilk işlerden biri NATO ve CENTO bağlılığının teyidi oldu. Sökülmesi gereken bağ, restorasyonun kendisi tarafından yeniden onaylandı.
Hareketin içi daha ilk aylarda ayrıştı. Kasım 1960’ta Ondörtler tasfiye edildi; iki yıl sonra Talat Aydemir’in, ardından Fethi Gürcan’ın girişimleri geldi, ikisi de darağacında bitti. Menderes’i asan hareket dört yıl içinde kendi subaylarını asıyordu. Bir hareketin kuramsal boşluğunu bundan çıplak gösteren belge zor bulunur. Aynı bildirinin arkasında hem Türkeş vardı hem Avcıoğlu; ortak düşman ortadan kalkınca geriye tutkal kalmadı. Ortada ne bir parti vardı ne bir doktrin; komşu ülkelerin subay hareketlerinin sahip olduğu asgari donanım bile yoktu.
Denemenin geride bıraktığı en kalıcı ürün 1961 Anayasası’dır. Grev hakkı, sendikal örgütlenme, özerk üniversite, nispi temsil: kendisinin üretemediği bir öznenin önünü açan hukuki zemin buradan çıktı. Türkiye İşçi Partisi Meclis’e girdi, Marksist külliyat Türkçeye çevrildi, Haziran 1970’te işçi sınıfı İstanbul’un caddelerini doldurdu.
Aynı seranın içinde iki filiz birden yeşerdi. Biri, emperyalist bağın kendisine uzanan hattıydı; Yön ile Devrim çevresi NATO’dan çıkışı ve toprak reformunu bir bütün olarak öneriyordu. Öteki, CHP’nin içinde şekillenen, düzenle uzlaşmayı öğütleyen akım.
12 Mart 1971 hangisinin budanacağını gösterdi. Çekirdeğe uzanan hat ezildi, dağıtıldı, kimi asıldı. Geriye kalan koltuk bir yıl içinde doldu.
Havacılık diliyle söylemek gerekirse: pisti bekleyen askeri bir uçak, tırmanamayan sivil uçağı yere zorlayabilir; ama onun yerine kumandayı devralamaz. 27 Mayısçılar tam bunu yaptılar: indirdiler, uçuramadılar.
VI. EMPERYALİZMİN SOL KOLU
Sosyal demokrasi devrimci bir hareket olarak yola çıktı. On dokuzuncu yüzyılın sonunda bu ad, kapitalizmi devirmeyi hedefleyen partilerin adıydı; Lenin’in partisi bile 1918’e dek o çatı altında anılıyordu. Çöküş içeriden geldi.
Bernstein, artık değeri ile sınıf mücadelesini eskimiş ilan etti. Nihai amacın hiçbir şey, hareketin her şey olduğunu söylediğinde kuramın çekirdeğini atıp kabuğunu bırakıyordu. Kautsky devrimci sözü korudu, devrimi ise süresiz erteledi; finans kapitalin savaşa değil barışçıl uzlaşmaya yöneleceğini yazdı. Tarihin nasılsa varacağı bir yer olduğunu varsayan bu bekleyiş, teleolojinin kendisidir.
Sınav 4 Ağustos 1914’te geldi. Alman, Fransız, İngiliz sosyal demokrat partileri kendi hükümetlerinin savaş kredilerine oy verdi.
Beş yıl sonra sıra devrimin kendisine geldi. Ayaklanmayı bastıran güç dışarıdan gelmedi: Sosyal demokrat hükümetin bakanı Gustav Noske, Freikorps birliklerini Berlin’e sürdü. Rosa Luxemburg ile Karl Liebknecht o günlerde öldürüldü. Alman devrimini ezen el burjuvazinin doğrudan eli değildi; onun adına hareket eden bir sosyal demokrat bakanın eliydi. Ebert’in cumhurbaşkanlığında kurulan cumhuriyet, on dört yıl sonra Hitler’e devredilecek olan cumhuriyettir.
Bu çöküşün iktisadi motoru neydi? Batılı merkezler Asya’yı, Afrika’yı, Latin Amerika’yı yağmalayarak süper kâr elde ediyordu. O kârın bir bölümü metropol işçisine yüksek ücret ile sosyal güvence olarak dağıtıldı. Kendi konforu çevre ülkelerin sömürülmesine bağlanmış bir işçi aristokrasisi böyle doğdu. Sosyal demokrasi bu bölüşümün siyasal acentesi oldu.
İktidarda ne yaptıkları sicile geçmiştir. 1956’da Süveyş’e saldıran Fransız hükümetinin başında sosyalist bir başbakan vardı; Cezayir savaşını yürüten de aynı hükümettir. Kalan neyse 1959’da Bad Godesberg’de kayda geçirildi: Piyasa ekonomisi kabul edildi, Marksizm resmen terk edildi. Programdan o yıl çıkarılan şey, 1919’da zaten fiilen terk edilmişti.
Türkiye’ye gelen şey buydu.
Geldiğinde yabancı bir aşı gibi karşılanmadı, çünkü zemin hazırdı. Gökalp’in dayanışmacılığı ile sosyal demokrasinin sınıf uzlaşmacılığı aynı işlemi yapar: Çelişkiyi yadsıyıp yerine uyum koyar. “Sınıf yok, meslek var” ile “sınıf çatışması aşıldı, refah devleti var” arasındaki fark dildir. Yetmişli yıllarda CHP’nin kuramsal mutfağını devralan Mülkiye Cuntası, kamucu içeriği söküp yerine Batı reçetelerini koyarken kimseye tuhaf gelmedi. Ecevit’in “sosyal demokrat” demekten özenle kaçınması boşuna değildi.
VII. KARŞI CEPHEDE KİMLER VARDI?
Anadolu işgal edildiğinde Avrupa sosyal demokrasisinin sömürge sorunundaki tutumu yeni bir bilinmez değildi. Enternasyonal’in 1907 Stuttgart kongresinde, sömürgeciliği ilkece mahkûm etmek yerine “sosyalist bir sömürge siyaseti” öneren metin kıl payı reddedilmişti. Reddedilmesi ilkenin gücünü değil, oyların dağılımını gösteriyordu. Yedi yıl sonra aynı partiler savaş kredilerine oy verdi.
Ankara Antlaşması imzalandığında Fransa Cumhurbaşkanı Millerand’dı. Yirmi iki yıl önce bir burjuva kabinesine giren ilk sosyalist odur; Enternasyonal’de yıllarca süren bakanlık tartışmasını başlatan olay onun bakanlığıdır ve kendi partisinden bu yüzden atılmıştır. Aynı yıllarda hükümetin başındaki Briand da sosyalist hareketten gelmiş, aynı kapıdan çıkmıştır. Anadolu’daki Fransız savaşını yürüten ve masaya oturan adamlar, sosyalizmden çıkıp emperyalist bir devletin başına geçmiş adamlardı. Yolun nereye vardığını görmek için kuram gerekmez; bu iki isim yeterlidir.
Mustafa Kemal’in anti-emperyalist bilinci kitaptan değil, karşısındaki bu tablodan doğdu. Batı’nın hiçbir kanadından medet ummamasının nedeni bir tercih değil, bir gözlemdir: İşgalin arkasında yalnızca krallar ile muhafazakâr hükümetler yoktu, kendine sol diyenler de o sıralarda duruyordu. Kurtuluşu ezilen milletlerin ortak davasında ve o savaşın dışında kalan tek büyük güçte, Sovyet Rusya’da araması bu yüzdendir.
Yöneliş bir dış politika hesabından ibaret de değildi. Cumhuriyet’in değişmez dışişleri bakanı Tevfik Rüştü Aras, bir komünist partisi kurup Komintern’e üyelik için başvurdukları sırada samimi olduklarını söyler. Başvuru, Komintern’in başındaki Zinovyev tarafından reddedilir; Stalin ise Türkiye’den yanadır. Yani kapı bu tarafta değil, öte tarafta kapanmıştır. Kuşkuculuk elbette mümkündür ve dönemin resmî partisi çoğunlukla denetim aygıtı sayılır; gene de tanıklığın kendisi, yönelimin nereye baktığını gösteriyor.
Kaldı ki kapı açılsaydı elde ne vardı? 1922’de bu ülkede, komünist bir partinin yönetiminde sosyalist bir kuruluşu taşıyacak proletarya yoktu. Hedef bilinçte vardı; onu gerçekleştirecek sınıf ortada yoktu, o sınıfın nasıl yaratılacağını gösterecek kuram da elde değildi. Üçü bir arada okunmadan ne “istemediler” denebilir ne de “yapabilirlerdi”.
Ölçütün ne olduğunu ise kendi pratiği gösterir. Moskova ile antlaşma imzalanır, Sovyet silahı ile altını Anadolu’ya akarken, işgal altındaki İstanbul’da sosyalistlik oynayan İştirakçi Hilmi’nin partisinin Anadolu’da hiçbir zaman alanı olmaz. Burada tutarsızlık aramak boşunadır. Ölçüt etiket değil, işgal karşısındaki tutumdu. Bolşeviklerin devleti müttefikti; işgalcinin denetimindeki başkentte onun müsaadesiyle siyaset yapan bir parti değildi.
Sosyal demokrasiye emperyalizmin sol kolu demek bir benzetme değildir. Künyedir.
VIII. ÜÇ DÖNEMEÇ: 1938, 1945, 1950
Dönüşün tarihi 1945 değildir. Atatürk’ün ölümünün hemen ardından cumhurbaşkanlığına geçen İnönü’nün ilk işlerinden biri, on üç yıldır aralıksız o koltukta oturan dışişleri bakanını görevden almak oldu. Değişen, bir kişi değildi. Moskova hattını kuran, Komintern başvurusuna tanıklık eden, bağımsız dış politikayı temsil eden ad kaldırılırken izlenecek yön de belirlenmiş oluyordu. Savaş henüz başlamamıştı; karar, koşulların dayattığı bir zorunluluk değil, koşullardan önce yapılmış bir tercihti.
Bu ayrımın adı 1789’da zaten konmuştu. Jakobenler mülkiyete dokunmayı, azami fiyat koymayı, aristokrasiyi tasfiye etmeyi göze aldılar; Jirondenler ise devrimi burjuva mülkiyetinin güvence altına alındığı noktada dondurmak istediler. İkisi de kendini devrimin mirasçısı sayıyordu; ayrıştıkları yer, devrimin nereye kadar gideceğiydi. Jakobenler giyotinle Jirondenleri budadığında devrim ileri sıçradı; Thermidor’da roller tersine döndüğünde devrim geriledi, ama toprak zaten el değiştirmiş olduğu için geri alınamadı.
Bizim de Jirondenlerimiz ile Jakobenlerimiz vardı, ama sonuç tersine işledi. Kadro çevresi — sınıf gerçeğini tanıyan, devrimi mülkiyete kadar götürmek isteyen çizgi — Jakoben konumdaydı; 1934’te kurucunun kararıyla susturulan buydu. Geriye kalan, devrimi belli bir eşikte dondurmak isteyen Jironden çizgisiydi; 1938’den sonra devletin dümenine geçen de bu çizgiydi. Fransa’da Jakobenler kaybettiğinde bile devrim geri alınamadı, çünkü mülkiyet zaten el değiştirmişti. Türkiye’de Jakobenler iktidara hiç gelmediği için, geri dönülecek bir eşik hiçbir zaman aşılmadı.
Sınıf mücadelesinin adını duymak istemeyen, onu yok sayarak ortadan kaldırdığını sanır. Kaldıramaz. Yalnızca kendini savunmasız bırakır, çünkü sınıf gerçeğini tanımayan onu yönetemez de. Komünizm korkusuyla titreyen, bir adım daha atar: Korunmak için emperyalizmin kanatları altına sığınır. Sığındığı andan itibaren müttefik değildir, yanaşmadır.
1945 bu tercihin resmen ilanıdır. Tan matbaası basıldı, sol yayınlar toplatıldı, sosyalist kadrolar ezildi. Köy Enstitüleri komünizm yaftasıyla budandı ve kapatılma yoluna sokuldu. Antikomünizm devletin resmi doktrini haline getirildi. Aynı yıllarda Truman Doktrini ile Marshall yardımı kabul edildi.
1950’de ise gizlenecek bir şey kalmadı. Kore’ye asker gönderildi, iki yıl sonra NATO’ya girildi, ülke açıkça ileri karakol olarak konumlandırıldı. Demokrat Parti dışarıdan düşmüş bir göktaşı değildir; on iki yıl önce başlamış bir yönelimin maskesiz halidir.
Sıralama tesadüf de değildir. Kendi solunu ezen bir iktidar, ezdiği güçten boşalan yeri dolduracak bir dayanak arar. Aradığı dayanak hazır beklemektedir. Batı’ya eklemlenme bir dış politika hesabından önce bir iç tercihin sonucudur: Toprak reformundan korkan, köylünün uyanışından ürken, mülkiyete dokunmayı göze alamayan bir kadro, kendi halkına karşı güvence olarak emperyalizmi seçti.
Almanya’da yapılan da buydu. Noske devrimden korktuğu için burjuvazinin silahını kullandı; on dört yıl sonra o silah faşizmin eline geçti. Korkunun bedelini korkan ödemez, ülke öder.
IX. SOSYAL DEVLET KİMİN İCADIDIR?
Sosyal devleti sosyal demokrasi icat etmedi. İlk sosyal sigorta yasalarını çıkaran Bismarck’tır ve aynı Bismarck, birkaç yıl önce sosyalistlerin faaliyetini yasaklayan kanunu çıkarmıştı. Sopa ile havuç aynı elden geldi. Amaç işçiyi korumak değil, işçiyi sosyalizmden koparmaktı.
Sosyal devletin mantığı buradan bakınca görünür. Sermaye, işçi sınıfı tehdit oluşturduğunda “bu kadarını al, sistemi bozma” der. Verilen şey bir hak değil, bir hesaptır. Hesabın koşulları değiştiğinde geri alınır; 1980 sonrasında Avrupa’da yaşanan tam olarak budur.
Paketin içindeki de kimsenin cebinden çıkmadı. Metropol işçisinin refahını finanse eden kaynak, sömürgelerden ve çevre ülkelerden çekilen süper kârdı. Sosyal devlet, dışarıda çalınanın evdeki sadık işçiye dağıtılan payıdır.
Halkçılık başka bir şeydir. Pazarlık masasında değil cephede doğdu. Kaynakların kamulaştırılması, bağımsız bir üretim hattının kurulması, halkın kendi kaderini tayin edecek güce kavuşturulması; bunlar dağıtılan paylar değil, kurulan mevzilerdir. Biri size pay verir, öteki sizi sahip yapar.
Halkçılığın sınırı da tam burada başlar. Kamulaştırılan kaynağın, kurulan fabrikanın, açılan okulun bir sahibi olması gerekiyordu. Toplumu sınıfsız bir bütün sayan kuram ise o sahibi gösteremez; herkesin malı denen şey, kimsenin savunmadığı mal olur. Bedeli 1945’te ödendi: karşı tarafta tapusunu bilen bir sınıf vardı, beri tarafta adı konmamış bir “halk”. Yarım yüzyıl sonra fabrikalar tek tek satılırken de kimse sokağa çıkmadı.
Halkçılık bu yüzden son mevzi değildir, ilk mevzidir. Emperyalizm ekseninde sosyal devletin çok ötesindedir. Sınıf ekseninde ise devrimin durduğu, daha ileri bir mevziye sıçraması gereken yerdir. Kazanılmış mevzide oturmak onu korumak değildir; devrim ancak derinleşerek savunulur.
Hedefin kendisi de bunu söylüyordu. Şiar, muasır medeniyet seviyesine ulaşmak değil, üstüne çıkmaktı. Tek sözcüklük fark bütün tartışmayı taşır. Yetişmek Batı’yı ölçü almaktır; üstüne çıkmak onu aşılacak bir eşiğe indirger. Burjuva devrimlerinin vardığı yer, varılacak yer değil geçilecek yer sayılıyordu.
X. “AMA İKİSİ DE LAİK DEĞİL Mİ?”
İki şey yan yana gelmiyorsa gerekçesi tarihsel bir tesadüf değildir. Anti-emperyalist bir devrimci pratik ile emperyalist bölüşümden pay alan bir akımın birleşimi, soğuk ateş gibi bir şeydir; bileşenlerinden biri ötekini tanımı gereği yadsır. İtirazlar bellidir, tek tek karşılamak gerekir.
İkisi de laiktir denir. Değildir. Avrupa sosyal demokrasisinin yaslandığı şey sekülarizmdir; dinin tasfiyesi değil, devletle karşılıklı olarak birbirinin alanına karışmama sözleşmesi. O partiler kilise ile devletin ayrılmadığı ülkelerde iktidara geldiler, ayrılmasını da talep etmediler. Britanya’da piskoposlar hâlâ Lordlar Kamarası’nda oturur, Almanya’da kilise vergisini devlet toplar, İskandinav ülkelerinde devlet kilisesi yakın zamana dek yerinde duruyordu. Fransa itirazı da burada karşılanır: laikliği Fransa’da kuran şey sosyal demokrasi değil, kiliseyi karşı-devrimin kalesi sayan cumhuriyetçi radikalizmdir. Sosyal demokrasi o mirası devraldı, kurmadı.
Laiklik başka bir şeydir. Tasfiye edilen inanç değildir; dinsel otoritenin hukuktaki, eğitimdeki ve devletteki yeri ile örgütlü gücüdür. Ölçüt de buradadır: vicdan değil, örgüt. Laiklik vicdanı serbest bırakır, örgütü bırakmaz. Sekülarizm örgütü serbest bırakır, vicdanla zaten ilgilenmez. Bir ülkenin laik olup olmadığına bakarken ölçülecek şey insanların ne kadar dindar olduğu değil, dinsel örgütün kamusal ve resmî alanda ne kadar güç tuttuğudur. Ayrılık ile denetim de aynı şey değildir; Amerika’da devlet ile kilise ayrıdır, resmî din yoktur, gene de orası laik değildir.
Fark, ittifakın yönünde görünür. Laiklik cemaate karşı devlet ile halkın ittifakıdır. Sekülarizm devlete karşı cemaat ile halkın ittifakıdır.
Kaldı ki bu ülke sekülarizmi zaten denedi. Osmanlı’nın son yüzyılı, dinsel kurumların kendi mahkemesiyle, vakfıyla, medresesiyle varlığını sürdürdüğü; devletin onları tasfiye etmeyip yanlarına yenilerini eklediği bir birlikte yaşama düzeniydi. Sekülere yakın bir şeydi; laik değildi. Sonucu da ortadadır: Kurumsal gücünü ve gelirini koruyan dinsel yapılar, işgal yıllarında iktidarın yanında değil karşısında yer alacak kadar özerkti. Laiklik bu deneyimin ardından, ondan çıkarılan dersle geldi. Türkiye’de iki kavram karıştırıldığı için de laiklikten aşama aşama uzaklaşıldı; sekülarizm çerçevesini benimseyen, ilerlediğini sanırken geriye, Cumhuriyet öncesine doğru yürüdü.
İkisi de devletçidir denir. Bad Godesberg’den beri sosyal demokrasinin devleti, piyasanın yarattığı tahribatı onaran bir pansuman aygıtıdır. Cumhuriyet’in devletçiliği üretimi, dış ticareti, ağır sanayiyi doğrudan üstlenen bir mülkiyet biçimiydi.
Sosyal demokrasi eksiği tamamladı, denir. Tamamlamadı. Tamamlayacak özneyi tasfiye eden hareketin ardından geldi ve boşalan yere yerleşti. Eksiği doldurmak ile eksikten yararlanmak ayrı fiillerdir.
Avrupa’da işe yaradığı söylenir. Yaradı; bedelini ödeyen de ücreti değil sömürgesi olan ülkelerdi. Türkiye o masanın çevre tarafında oturuyor. Sömürüden pay alanın reçetesi, sömürülene program olmaz.
Geriye tek soru kalıyor. Kendine hem Atatürkçü hem sosyal demokrat diyen kişi, hangi cephede duruyor?
Soruyu sormak suçlamak değildir. O kişi kötü niyetli de değildir. Hedefi doğru yerdedir: Bağımsız, üreten, halkın yararına işleyen bir ülke ister. Bilmediği şey oraya nasıl varılacağıdır. Bu bilmeyiş kişisel bir kusur da sayılmaz; kuruluştan devralınmıştır. Hedefi veren gelenek, o hedefe götürecek kuramı verememişti.
Boş kalan “nasıl” sorusuna ilk cevabı sosyal demokrasi verdi. Hazır bir yöntem, denenmiş bir reçete, üstelik saygın bir ad sundu. Cevabın karşı cepheden geldiği fark edilmedi. Kafa karışıklığı buradan doğuyor: Hedef Cumhuriyet’ten alınmış, yöntem ise Cumhuriyet’in savaştığı cepheden.
XI. BEŞ CUMHURİYET VE KAZANIMLARIN SAKINIMI YASASI
Fransa’da 1789’da başlayan iş bir dalgada bitmedi. Devrimi imparatorluk izledi, imparatorluğu krallık, krallığı yeni bir devrim, onu ikinci bir imparatorluk. Bugünkü rejim beşinci cumhuriyettir ve 1958’de kurulmuştur. Burjuvazi kendi düzenini oturtmak için yüz yetmiş yıl harcadı.
Restorasyonların hiçbiri geriye dönemedi. Bourbon’lar tahta oturdu, Code Civil yerinde kaldı; satılan topraklar geri alınamadı, feodal ayrıcalıklar geri gelmedi. Restorasyon biçimi getirir, içeriği getiremez.
Bu direnç rastlantı değildir; fiziğin kütle-enerji korunumu ilkesine benzer bir Tarihsel-Toplumsal Kazanımların Sakınımı Yasası’nın sonucudur. Bir toplumun tarihsel süreçte biriktirdiği devrimci deneyim, kamusal hafıza ve egemenlik bilinci, geçici karşı-devrimci dönemlerle ya da komprador restorasyonlarla bütünüyle silinmez. Dipte biriken bu enerji yalnızca biçim değiştirir; sistemik tıkanma anlarında yeniden yüzeye çıkar. Bu sakınım kuşak ölçeğinde değil, çağ ölçeğinde işler. Çin’in yüz yıllık aşağılanmadan 1949’a çıkması bir insan ömrüne sığmadı.
Köklü devlet geleneğine sahip uygarlık devletleri bu yasanın kanıtıdır. Çin’de Yüz Yıllık Aşağılanma dönemi ve Kuomintang’ın kompradorlaşması, ülkenin tarihsel birikimini yok edememiş; bu birikim 1949’da kamucu bir sıçramaya dönüşmüştür. Rusya’da 1990’ların yıkımı ve Batıcı talan süreci tarihsel devlet aklını tasfiye edememiş, ülke yeniden Batı hegemonyasına direnen bir eksene çekilmiştir.
Türkiye birinci cumhuriyetindeydi ve o cumhuriyet uzun bir yıkılışın sonunda artık yok. Kamu iktisadi kuruluşları, planlama, laik hukuk, öğretim birliği, bağımsız dış politika: Sökülen liste budur. 1980 sonrasına post-Kemalizm deniyor; terim iki ayrı şeyi birden adlandırıyor, hem yıkımın kendisini hem de onu meşrulaştıran akademik edebiyatı. O edebiyatın dayandığı öncül yeni değildir: Cumhuriyet devrimlerini bir modernleşme paketi sayan kim varsa, o öncülü zaten kendisi kurmuştu.
Geri alınacak bir şey de yok ortada; bir cumhuriyet müzeden çıkarılmaz. Kurulacak olan yenisidir.
Sınıflar durdukça geri dönüş tehlikesi bitmez. Hiçbir kazanım kalıcı değildir, hiçbir mevzi kendiliğinden korunmaz. Kazanım, korunacak bir miras değil, savunulacak bir mevzidir.
Yeni kuruluş pozitivizmle yola çıkamaz. Sınıf gerçeğini tanımayan bir temel çelişkiyi ortadan kaldırmaz; onu tarikata, cemaate, etnik kanala akıtır. Bir kez oldu. Yola bilimsel sosyalizmle çıkılacak: geçmişten ders almış, dogmatik olmayan, çağı kendi kavramlarıyla okumayı bilen bir bilimsel sosyalizmle. Marksizm de tarihseldir; kendi ölçütünü kendine uygulamayan kuram bilim olmaz.
Yüz yirmi yıl önce bir not defterine yazılan iki cümle, hedefi çoktan koymuştu. Eksik olan yoldu. Bugün eksik olan hedef değil, gene yoldur; aradaki fark, o yolun artık bilinmesidir.
Olanak gerçekleşmeyebilir de. Bir kez gerçekleşmedi.
Ocağın başına dönüyoruz. Bir zamanlar bu ocakta harıl harıl bir ateş yanıyordu. Onu yakan enerji burjuva pozitivizmiydi: Skolastiği yıktı, meşruiyetini dinden alan düzeni söktü, ateşi uzun yıllar canlı tuttu. Ama o enerjinin yetişebildiği bir yer vardı. Sıra mülkiyete geldiğinde tükendi; ateş yavaş yavaş söndü.
Bütünüyle sönmedi gene de. Kül duruyor, közse altında. Kazanımların sakınımı yasasının maddi karşılığı budur: Bir kuşakta sönen içerik çağ ölçeğinde yok olmaz, köz olarak kalır. Ne var ki köz kendiliğinden alevlenmez. Nesnel koşul ancak insan eylemliliğiyle ateşe döner; tarihi koşullar hazırlar, insanlar yapar.
O eylemliliği kim üstlenecek? Burjuvazi değil. Közü bir yere kadar taşıyan sınıf, bugün onun üstüne kül örten sınıftır; gericileşmiş, emperyalizmle bütünleşmiş, mirası savunmayı değil tasfiye etmeyi seçmiştir. Mirasa sahip çıkıp onu gerçek hedefine ulaştıracak olan yeni bir sınıftır: İşçi sınıfının önderliğinde bütün emekçiler.
Üfleyen lazım. Üfleyecek olan da bellidir.
____________________
(*) Laiklik ile sekülarizm arasındaki yapısal, tarihsel ve sınıfsal karşıtlık için bkz.:
