Sınıf mücadelesi, nesnellik ve maddi gerçeklik: “Stalin diktatörlüğü”

ÖZCAN BUZE

Stalin bir diktatör müydü?

Evet, Stalin bir diktatördü.

Fakat o, bu sıfatı burjuva demokrasilerinin sahte maskelerinin arkasına gizleme ihtiyacı duymayan bir devlet yapısının, yani bizzat işçi sınıfının sömürücülere karşı uyguladığı Proletarya Diktatörlüğü’nün lideriydi.

Marksist devlet teorisine göre devlet, sınıflar üstü bir uzlaşı alanı değil, bir sınıfın diğer sınıf üzerindeki baskı aracıdır. En ileri burjuva demokrasisi bile özünde sermayenin —azınlığın— emekçi kitleler —çoğunluk— üzerindeki diktatörlüğüdür. Sovyet iktidarı ise bu denklemi tersine çevirerek çoğunluğun, yani işçi ve köylülerin, eski egemen sınıflara, kulaklara, tefecilere ve onları besleyen emperyalist kuşatmaya karşı uyguladığı zorunlu bir diktatörlük pratiği geliştirmiştir.

Stalin’in diktatörlüğü, kişisel bir güç yoğunlaşmasının ürünü değildir; aksine, mülksüzleştirilen sınıfların geri dönüş çabalarına ve kapitalist kuşatmaya karşı devrimi koruma mücadelesinin üstyapıdaki kaçınılmaz, amansız yansımasıdır. Dolayısıyla sömürücülerin korkusu Stalin’in “diktatörlüğü” değil; onun, kapitalist-emperyalist sistemi yeryüzünden silebilecek organize, planlı ve tavizsiz bir proletarya diktatörlüğünün lideri olmasıdır.

Bugün kapitalist-emperyalist dünya sisteminin, akademisinden medyasına kadar tüm propaganda aygıtlarıyla hâlâ en çok Stalin’le uğraşması, onu her gün yeniden tarihsel olarak “infaz etmek” istemesi bu sınıfsal korkunun güncel kanıtıdır. Stalin dönemi, sermayesiz, patronsuz ve piyasa anarşisi olmadan da devasa bir sanayileşmenin, planlı ekonominin ve toplumsal refahın inşa edilebileceğinin pratik ve yıkılmaz kanıtıdır.

Ayrıca Sovyet Devrimi’nin hemen ardından genç işçi devletinin karşı karşıya kaldığı aralıksız yabancı askeri müdahaleler, gerici Beyaz Ordu’nun tetiklediği ve ülkeyi harabeye çeviren iç savaş, bitmek bilmeyen sabotajlar, suikastlar ve provokasyonlar ortamın yumuşamasına hiçbir şekilde fırsat bırakmamıştır. İngiltere’den ABD’ye, Fransa’dan Japonya’ya kadar uzanan emperyalist koalisyonun devrimi beşiğinde boğma girişimleri, Sovyet iktidarını sürekli bir askeri ve güvenlik alarmı altında yaşamaya mahkûm etmiştir. Bu amansız kuşatmanın ve fiziksel hayatta kalma savaşının dayattığı olağanüstü koşullar, devlet aygıtının sert ve tavizsiz bir merkeziyetçilik temelinde örgütlenmesini kaçınılmaz kılmıştır.

Ne var ki emperyalizm, kendi sömürü düzenini kitlelerin gözünde “ehvenişer” kılabilmek için komünizm ile faşizmi “totalitarizm” yalanı altında eşitlemeye çalışır. Hannah Arendt gibi soğuk savaş teorisyenlerinin ürettiği bu saçma eşitleyici tez, devletlerin sınıfsal özünü tamamen buharlaştıran kaba bir idealizmdir.

Nazi Almanyası’nda devlet, tekelci kapitalistlerin mülkiyetini korumak ve işçi sınıfını ezmek için örgütlenmiş en gerici burjuva diktatörlüğüyken; Sovyetler Birliği, bu tekelcileri mülksüzleştiren ve özel mülkiyeti yasaklayan bir proletarya diktatörlüğüdür.

Dolayısıyla, zor kullanımı sınıflardan azade, nötr bir yönetsel uygulama değildir; onun kimin kime uygulandığından ve hangi somut tarihsel koşullarda hayata geçirildiğinden bağımsız olarak değerlendirilmesi imkânsızdır. Devlet, doğası gereği zor kullanma tekelini elinde tutan bir aygıttır fakat her devlet nihayetinde bir sınıf örgütüdür. O halde, egemen olan sınıfın hangisi olduğuna bakılmaksızın devletin zor araçları hakkında hüküm verilemez.

Bu maddi gerçekten kaçarak, soyut ve sınıflar üstü bir yönetsel teknik benzerliği” üreterek iki farklı sınıf iktidarının zor mekanizmalarını eşitlemeye çalışmak, sınıfsal gerçekliği bulandırma operasyonundan ibarettir. Stalin’e saldırmak, kapitalizmin kendi tarihsel suçlarını örtbas etmek için kullandığı kullanışlı bir sis bombasıdır.

I. METODOLOJİK TEMELLER: TARİHTE BİREYİN ROLÜ, MARX VE PLEHANOV

Tarihi kişilerin iradelerinden ve ruhsal dalgalanmalarından ibaret görmek, tarihsel materyalizmin can düşmanıdır. Troçki ve ardılları, Stalin’i psikolojik tahlillerle “kişisel bir sapma” olarak resmetmeye çalışırken, ironik bir şekilde Marksist yöntemi tamamen terk ederler.

Marx’ın Mirası: 18 Brumaire’in Metodolojik Tokadı

Karl Marx, Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’i eserinin önsözünde, Victor Hugo’nun III. Napolyon (Louis Bonaparte) eleştirisini tam da bu noktadan mahkûm eder. Hugo, Bonaparte’ı bir “canavar” gibi sunarak onu küçülteceğini sanmış, fakat ona devasa bir kişisel güç atfederek idealist bir hata yapmıştır. Marx ise onun dehasını değil, Fransa’daki sınıf mücadelesinin yarattığı nesnel koşulların sıradan ve gülünç bir kişiliği nasıl kahramanlaştırdığını gösterir:

“İnsanlar kendi tarihlerini kendileri yaparlar, ama kendi keyiflerine göre, kendi seçtikleri koşullar içinde değil, doğrudan karşı karşıya kaldıkları, geçmişten kalan, devralınan koşullar içinde yaparlar.” — Karl Marx

Stalin’i yaratan ve onu önderleştiren güç de onun kişisel özellikleri değil; İç Savaş’ın yıktığı, köylülüğün ağırlıkta olduğu, emperyalist abluka altındaki bir coğrafyada ayakta kalmaya çalışan ilk işçi devletinin nesnel ve yakıcı koşullarıdır. Bolşevik devrimi gerçekleştiğinde Lenin ve diğer komünistler, Rusya’daki kıvılcımın Avrupa’da, özellikle de sanayileşmiş Almanya’da bir proletarya devrimiyle taçlanacağını hesap ediyorlardı. Nitekim Almanya’da Bavyera Sovyetleri kuruldu ama Almanya’daki devrim ezildi. Rosa Luxemburg ve Karl Liebknecht öldürüldü; orada Sosyal Demokratların tarihsel ihaneti belirleyici oldu. Macaristan’daki Sovyet devrimi ezildi, başka yerlerdeki kalkışmalar bastırıldı. Sonuçta, Sovyet devrimini bir Avrupa devriminin izlemeyeceği ve Sovyetler Birliği’nin Avrupa’nın gelişmiş üretim güçlerinden doğrudan yardım alamayacağı kesinleşti.

O zaman ortaya yakıcı bir ikilem çıktı: Eğer Avrupa’da devrim olmayacaksa ve dünya devrimi süreci başlamadıysa, Sovyetler Birliği ne yapacaktı? İktidarı burjuvaziye geri mi teslim edecekti, yoksa tek ülkede sosyalizm çizgisinde direnerek, koskocaman Sovyetler Birliği coğrafyasında sosyalist anavatanı inşa etmek, bu çizgide direnmek ve güç toplayarak dünya devrimci sürecine yardımcı olmak çizgisini mi benimseyecekti? Bu çizgiyi benimseyen ve dönemin ihtiyaçlarına cevap veren tek tutarlı programı sunan Stalin’di. Stalin’in çizgisi, diğer rakiplerine ve farklı politika izleyenlere karşı bu yüzden üstün geldi; Stalin nesnel koşulların zorlamasıyla önder oldu.

Plehanov: Tarihsel Zorunluluk ve Önderin Fonksiyonu

Georgi Plehanov, Tarihte Bireyin Rolü Üstüne adlı çalışmasında, bir liderin tarihsel sahnede oynadığı rolün sınırlarını kusursuz bir şekilde çizer. Bir lider, tarihi sıfırdan yazmaz; o yalnızca tarihsel zorunluluğun en uygun aracı haline geldiği ölçüde “önder” vasfını kazanır:

“Bir büyük adam, kişisel özelliklerinin tarihsel olaylara bireysel bir çehre kazandırmasıyla değil, kendi döneminin büyük toplumsal ihtiyaçlarına hizmet etmeye en uygun özelliklere sahip olmasıyla büyüktür.” — G. Plehanov

Stalin, 1920’lerin ortalarından itibaren Sovyetler Birliği’nin önünde duran varoluşsal soruya (emperyalist saldırı gelmeden önce nasıl hızla sanayileşebiliriz ve sosyalist inşayı nasıl koruyabiliriz?) en gerçekçi, ayakları yere basan ve tavizsiz programı sunduğu için önder olmuştur. Karşısındaki alternatif programların nesnel bir karşılığı yoktu. Parti ve Sovyet işçi sınıfı, Stalin’i kişisel özellikleri için değil, savunduğu programın ülkenin hayatta kalması için yegâne yol olduğunu gördüğü için lider olarak kabul etti.

II. ALTYAPISAL DÖNÜŞÜM: BONAPARTİZM ANALOJİSİNİN MADDİ ZEMİNDE ÇÖKÜŞÜ

“Stalin = Napolyon” (Bonapartizm) analojisi, üstyapıdaki yönetsel sertliği altyapıdaki mülkiyet ilişkilerinden koparan, dolayısıyla Marksist sınıf analizini tamamen tahrif eden idealist bir kurgudur.

Siyaset biliminde Bonapartizm (gerek I. Napolyon gerekse III. Napolyon dönemleri), sınıf mücadelesinin öyle bir aşamasıdır ki, ne burjuvazi işçileri tamamen ezebilir ne de işçiler burjuvaziyi yıkabilir. Bu “yenişememe” durumunda, devlet aygıtı sınıfların üzerinde bağımsız bir hakem gibi yükselir. Ama buradaki can alıcı nokta şudur: Bonapartist devlet, nihayetinde kapitalist mülkiyet ilişkilerini ve burjuva sınıf egemenliğini korur, güvence altına alır.

Stalin dönemi Sovyetler Birliği’ne baktığımızda ise bu formülün maddi zeminini tamamen ıskaladığını görürüz:

Sermayenin ve özel mülkiyetin tasfiyesi bakımından, Stalin liderliğindeki SSCB sınıflar arası bir dengeyi korumamış; aksine kulak (zengin köylü) sınıfını tamamen tasfiye etmiş, NEP unsurlarını sonlandırmış ve üretim araçlarındaki özel mülkiyeti lağvetmiştir. Planlı ekonomi ve kolhozlar açısından ise üretim araçları devlet ve kolektif mülkiyete (kolhozlar) devredilmiştir; ekonomi, pazarın anarşik yasalarına ve kâr güdüsüne göre değil, toplumsal ihtiyaçlara ve savunma gereksinimlerine göre merkezi olarak planlanmıştır.

Klasik Bonapartizm ile Stalin dönemi SSCB’si arasındaki derin uçurum, mülkiyet yapısı, sınıfsal işlev ve ekonomik mantık düzeyinde kendisini açıkça gösterir. Mülkiyet yapısı açısından klasik Bonapartizm’de kapitalist özel mülkiyet korunup güvenceye alınırken, Stalin döneminde özel mülkiyet tamamen tasfiye edilmiş ve üretim araçları kamulaştırılmıştır. Sınıfsal işlev bakımından Bonapartizm, burjuvazinin egemenliğini korumak için işçi sınıfını baskılarken, Sovyet iktidarı sömürücü sınıfları tasfiye ederek proletaryanın iktidarını korumuştur. Son olarak, ekonomik mantık düzeyinde klasik Bonapartizm’de pazar ekonomisi ve sermaye birikimi kesintisiz devam ederken, Sovyetler Birliği’nde pazar yasaları askıya alınmış ve merkezi planlı ekonomiye geçilmiştir.

Mülkiyet ilişkilerini kökten değiştiren, sömürünün maddi zeminini kurutan bir devlet yapısına “Bonapartist” demek, tarihsel materyalizmi açıkça tahrif etmektir. Seferberlik şartlarının ve üretim ilişkilerinin bu denli sarsıldığı bir fırtınada bürokrasinin “Bonapartist” bir istikrar kazanması nesnel olarak imkânsızdır. Benzer şekilde, “Tek Ülkede Sosyalizm” tezini dünya devrimine bir ihanet olarak nitelemek, emperyalist kuşatma karşısında elde kalan tek devrimci kaleyi doğrudan burjuvaziye teslim etmeyi önermekle eş anlamlıdır. Yaklaşan büyük emperyalist savaş öncesinde alınan sert idari tedbirler ve parti içi tasfiyeler de bürokrasinin kendi egemenliğini kurma aracından ziyade, iç cepheyi tahkim etme ve olası bir beşinci kol faaliyetini engelleme zorunluluğundan doğmuştur.

III. BÜROKRASİNİN KARAKTERİ VE SINIRLARI: BÜROKRASİ BİR SINIF MIDIR?

Sovyetler Birliği’ndeki yönetsel sertliğe odaklanan liberal ve sol-liberal eleştiriler, üstyapıdaki bürokratikleşmeyi gerekçe göstererek bunu mülkiyet ilişkilerinden kopuk bir “yeni egemen sınıf” teorisine tahvil etmeye çalışırlar. Bu yaklaşım, altyapı ile üstyapı arasına aşılmaz bir duvar ören mekanik bir yanılgıdır.

Tarihsel materyalist açıdan bir yapının egemen sınıf olabilmesi için üretim araçları üzerinde özel mülkiyeti elinde tutması ve bunu miras yoluyla aktarabilmesi gerekir. Sovyet idari yapısı bu özelliklere sahip değildi. Mülkiyetsizlik bakımından idari kadrolar fabrikaların veya toprakların sahibi değildi; bunları kişisel olarak satamaz, ipotek edemez veya çocuklarına miras bırakamazlardı. Fonksiyonel konum açısından ise bu tabakanın imkânları, üretim araçlarının mülkiyetinden değil, planlı ekonomideki geçici ve işlevsel idari görevlerinden kaynaklanıyordu.

Ne var ki, bu idari tabakanın mülkiyet hakkından yoksun olması, onun bünyesinden bir geriye dönüş (kapitalist restorasyon) hamlesinin çıkamayacağı anlamına gelmez. Tarihsel pratik, mülkiyet hakkından yoksun olan ve geçici işlevsel konumda bulunan bürokratik yapının, süreç içerisinde devrimci çizgiden saparak restorasyonun taşıyıcısı haline gelebileceğini göstermiştir. Bu restorasyon tehlikesinin somut izleri, yine altyapısal ve üstyapısal çelişkilerde aranmalıdır.

Proletarya diktatörlüğü, her üretim biriminde anlık doğrudan demokrasi uygulayan ütopik bir şema değil; işçi sınıfının öncü partisi aracılığıyla devlet mülkiyetini ve artı-ürünün toplumsal dağıtımını kontrol ettiği siyasal iktidardır. Hızlı sanayileşme ve savaş seferberliği döneminde fabrikalarda uygulanan “tek elden yönetim” ve kitle inisiyatifinin yer yer bastırılması, bürokrasinin sömürücü bir sınıf olarak egemenliğini kurmasından değil; askeri disiplinin dayattığı yönetsel hantallıktan kaynaklanmıştır. Sovyet idari kadroları mülksüzdür; fabrikaların sahibi olmadıkları gibi imkânları da yönetsel görevlerinden kaynaklanan geçici tüketim ayrıcalıklarıyla sınırlıdır. Dolayısıyla ortada yönetsel bir yalıtılmışlık bulunsa dahi, artı-ürünün kolektif mülkiyet zemininde doğrudan işçi sınıfının tarihsel savunma ve gelişim ihtiyaçlarına harcanması, devletten sınıfsal olarak özbeöz bir proletarya diktatörlüğü olduğunu doğrular.

IV. NEP, PLANLI SANAYİLEŞME VE BÜYÜK VATANSEVERLİK SAVAŞI

Kızıl Ordu’nun Nazi savaş makinesine karşı kazandığı zafer, iki askeri gücün çarpışmasından çok daha öte; iki farklı üretim tarzının, iki farklı toplumsal sistemin ölüm kalım savaşıydı. Stalin liderliğindeki SSCB’nin bu savaştan zaferle çıkması, 1930’larda hayata geçirilen hızlı sanayileşme, tarımsal kolektifleştirme ve planlı savunma sanayisi hamlelerinin doğrudan bir sonucudur. Fakat bu muazzam sıçrayışın gerisinde, Lenin döneminden devralınan stratejik geri çekilmelerin ve keskin yol ayrımlarının iktisadi mantığı yatmaktadır.

1. NEP’ten Hızlı Kolektifleştirme ve Sanayileşmeye Varoluşsal Geçiş

Ekim Devrimi’nin ardından, üretim güçlerinin aşırı geri olması ve İç Savaş’ın yarattığı yıkım nedeniyle, henüz Lenin hayattayken zorunlu bir geri çekilme hamlesi yapılmıştı. Ancak bu geri çekilmeden önce de Sovyet iktidarı, emperyalist müdahale ve iç savaş koşullarında askeri ve iktisadi ayakta kalışın ilk amansız cephesi olan Savaş Komünizmi dönemini yaşamıştı.

Tarihsel sürece bakıldığında Sovyet devleti, normal ve kendi yatağında sakin akan hiçbir dönem geçirmemiş; kesintisiz bir biçimde birbiri ardına gelen olağanüstü dönemler zinciriyle yönetilmiştir. İç savaşın yıkıcı şartlarında üretilen her şeye el koyulmasını ve sıkı askeri merkeziyetçiliği dayatan Savaş Komünizmi; ardından üretim güçlerini canlandırmak amacıyla ilan edilen ve pazara kısmi geçici tavizler veren 1921 Yeni Ekonomi Politikası (NEP); hemen peşinden gelen hızlı sanayileşme ile kolektifleştirme fırtınası; İkinci Dünya Savaşı’nın seferberlik koşulları ve savaş sonrasındaki devasa yeniden inşa evresi… Tüm bu kesintisiz tarihsel sarsıntılar, Sovyet iktidarını olağanüstü kriz yönetimini kalıcı bir yönetim biçimi haline getirmeye mahkûm etmiştir.

Lenin’in ölümünden sonra partide NEP politikasının geleceği üzerine büyük bir teorik kutuplaşma yaşandı. Buharin’in uzlaşmacı çizgisinde, Nikolay Buharin’in başını çektiği sağ muhalefet, NEP döneminin olabildiğince uzatılmasını ve köylülere yönelik “Zenginleşin!” çağrısıyla pazar ilişkilerinin derinleştirilmesini savunuyordu. Buna karşın Stalin’in tarihsel öngörüsü, dünya durumunun tahlilini doğru yaparak emperyalist devletlerin Sovyetler Birliği’ni yok etmek için yeni bir paylaşım savaşına hazırlandığını görmesiydi. Savaş kapıdaydı ve Sovyetler Birliği’nin pazar ilişkileri içinde yavaşça büyümek için tarihsel olarak lüksü yoktu; Stalin, NEP dönemini kısa kesmek ve doğrudan planlı sanayileşmeye geçmek zorunda kaldı.

Tarihsel bir kıyas olarak Çin örneği düşünülebilir: Eğer tarihsel ve coğrafi koşullar uygun olsaydı, NEP dönemi çok daha uzun süre sürdürülebilirdi. Nitekim bugün Çin Halk Cumhuriyeti’nin uyguladığı modern ekonomik model, devlet kontrolündeki pazar mekanizmalarıyla üretim güçlerini geliştirmeyi hedefleyen “uzatılmış bir NEP” uygulaması olarak görülebilir. Buna karşın 1930’ların Sovyetler Birliği’nin önünde böyle bir zaman dilimi yoktu.

NEP’in sonlandırılmasıyla başlatılan kolektifleştirme hamlesi, sanayi için gerekli olan ilkel sosyalist birikimi yaratmanın yegâne yoluydu. Bu sayede tarımsal üretim merkezi planlamaya bağlanmış, elde edilen artı-ürün doğrudan ağır sanayiye aktarılmış ve olağanüstü hızda bir silahlanma başarılmıştır. Bu köklü ve zorlu dönüşüm gerçekleştirilmeseydi, Kızıl Ordu’nun Nazi canavarını ezmesi maddi olarak imkânsız olacaktı.

2. Büyük Tahliye (Evakuasyon) ve Planlı Savunma Sanayisi

Savaşın başlamasıyla birlikte, dünya askeri ve iktisadi tarihinde benzeri görülmemiş bir tahliye operasyonu gerçekleştirilmiştir. Nazi işgali altındaki batı bölgelerinde bulunan 1500’den fazla büyük sanayi kuruluşu, milyonlarca işçiyle birlikte trenlerle Uralların ve Sibirya’nın gerisine taşınmıştır. Fabrikalar taşındıkları yeni bölgelerde açık havada üretime başlamıştır. Özel mülkiyet sınırlarının ve pazar anarşisinin olmadığı bu merkezi planlı sistem, tüm kaynakları tek bir merkezden tek bir amaca (cepheye) seferber edebilmiştir.

Sosyalist planlı ekonominin faşist tekelci kapitalizm karşısındaki iktisadi ve teknik üstünlüğü, savaş üretimi rakamlarında somutlaşmaktadır. Tank ve zırhlı araç üretiminde (1941-1945) SSCB yaklaşık 100.000 adet zırhlı araç üretirken, tüm işgal altındaki Avrupa sanayisini kontrol eden Nazi Almanyası sadece 45.000 civarında kalmıştır. Uçak üretiminde ise Sovyetler Birliği savaş boyunca yaklaşık 130.000 askeri uçak imal etmiş, bu sayı her türlü hammaddeye daha rahat ulaşan Nazi blokunun çok üzerinde gerçekleşmiştir. SSCB, sanayi kapasitesinin neredeyse yarısını kaybetmesine rağmen; geride kalan tesislerde, işgal altındaki tüm Avrupa’nın sanayi gücünü arkasına almış olan Nazi Almanyası’ndan katbekat daha fazla ve daha nitelikli silah üretmeyi başarmıştır.

V. YÖNTEMSEL BİR ELEŞTİRİ: SOSYALİZM KOŞULLARINDA SINIF MÜCADELESİ, BÜROKRATİKLEŞME VE GERİ DÖNÜŞ

Tarihsel materyalist yöntem, savunulan tarihsel önderleri hatasız ve mutlak ilan eden dogmatik bir tapınmayı reddeder. Stalin önderliğindeki Sovyet deneyiminin büyüklüğünü kavramak, onun teorik ve pratik sınırlarını bilimsel bir nesnellikle analiz etmeyi gerektirir. Bu doğrultuda yapılması gereken en hayati eleştiri, sosyalizm koşullarında sınıf mücadelesinin karakteri ve bürokratikleşme süreci konusundadır.

Stalin önderliğindeki SBKP, 1936 Sovyet Anayasası’nı ilan ederken tarihsel açıdan aceleci ve hatalı bir tespitte bulunmuştur: Anayasa, sömürücü sınıfların (kulaklar, kapitalist unsurlar) tasfiye edildiğini, dolayısıyla ülkede artık düşman sınıfların kalmadığını ve kapitalist restorasyon (geriye dönüş) tehlikesinin ortadan kalktığını ilan ediyordu.

Oysa tarihsel pratik bu tespitin yanlış olduğunu kanıtlamıştır. Fabrikaların ve toprakların kamulaştırılması, yüzyılların birikimi olan burjuva alışkanlıkları, bireysel kâr güdülerini, hiyerarşik değer yargılarını ve kafa-kol emeği arasındaki uçurumu bir günde yok etmez. Hızlı sanayileşme uğruna, eski çarlık dönemi uzmanlarına, burjuva mühendislere ve idarecilere yüksek maaşlar ve ayrıcalıklar tanınması, fabrikalarda kitle inisiyatifini bastıran ve yönetici kadroları işçi sınıfından yalıtan tek elden yönetim sistemini beslemiştir.

1. Bürokratikleşmenin Başlangıcı ve Gelişimi

Savaş Komünizmi’nden başlayarak birbirini izleyen ardı arkası kesilmeyen fırtınalar, Sovyetler Birliği’ndeki bürokratikleşme sürecini ve bu sürecin yarattığı sapmaları şu tarihsel çizgide geliştirmiştir:

Stalin’in son döneminde, yani başlangıçta, bürokratikleşme eğilimleri ve idari yapının devrimci dinamiklerden kopma belirtileri kendini göstermeye başlamıştı; fakat Stalin’in bu durumu bütünüyle teşhis edip buna karşı köklü tedbirler almaya yetecek kadar tarihsel zamanı yoktu. Kruşçev döneminde bu belirtiler çok daha hissedilir ve görünür hale geldi; Kruşçev, “de-Stalinizasyon” (Stalinsizleştirme) adı verilen gerici süreçle birlikte Stalin’in devrimci mirasından koparak başka bir yönetsel kulvar açtı. Kruşçev sonrası başlayan Brejnev dönemi, Sovyet yurttaşlarının maddi ve sosyal güvenceler bakımından tarih boyunca yaşadığı en müreffeh dönem oldu; ancak bu görece refah dönemi, sistemin yapısal çelişkilerinin çözülmesinden değil, tam aksine bu çelişkilerin dondurulması ve ertelenmesinden kaynaklanıyordu. Sorunların teşhis edilip çözülmesi yönüne gidilmedi; bunun yerine mevcut çelişkiler dondurularak halının altına süpürüldü. “Durgunluk Dönemi” (Zastoy) olarak tarihe geçen bu kesit, bürokrasinin kendi imtiyazlı konumunu korumak adına toplumsal dinamizmi tamamen felç etmesiyle sonuçlandı. Kruşçev ile başlayan, Brejnev dönemi boyunca sorunların çözülmeyip dondurulmasıyla kronikleşen bu hantal yapı, Gorbaçov dönemindeki son çözülmeyle birlikte kapitalist restorasyonun doğrudan kaldıracı haline geldi. Geriye dönüşü engelleyecek kitle denetiminin ve ideolojik uyanıklığın zayıflaması, bu idari zümrenin kendi çıkarlarını nihai olarak güvenceye almak adına sistemi içeriden tasfiye etmesini doğrudan hazırladı.

Bu süreci mülkiyet ilişkilerinden koparmadan dinamik bir temelde kavramak elzemdir. Bürokrasi, liberal ya da Troçkist iddiaların öne sürdüğü gibi, devrimin başından beri var olan ve doğrusal olarak büyüyen statik bir sapma değildir. Savaş Komünizmi, NEP, hızlı sanayileşme ve kolektifleştirme, Büyük Vatanseverlik Savaşı ve savaş sonrası yeniden inşa gibi ardı arkası kesilmeyen olağanüstü fırtınalar içinde, bürokrasinin kendi içine kapalı, ayrıcalıklı ve istikrarlı bir egemen tabaka olarak kristalize olabileceği nesnel, durgun koşullar mevcut değildi.

Bürokratikleşme eğilimleri, ancak savaş sonrası yeniden inşa sürecinin tamamlanıp ülkenin görece istikrarlı bir durgunluğa kavuştuğu Stalin’in son döneminde filizlenmeye başlamıştır. Stalin bu tehlikeli hantallaşma eğilimini sezmiş olsa da, ömrü bu süreci teorik ve pratik olarak bütünüyle çözmeye yetmemiştir. Nitekim bu bürokratikleşme eğilimi, Stalin’in ölümünün ardından Kruşçev döneminin başlattığı de-Stalinizasyon hamleleriyle kurumsal bir meşruiyet kazanmış, sistemin kılcal damarlarına sızarak olgunlaşmış ve nihayetinde Gorbaçov dönemindeki son çözülmeyle birlikte kapitalist restorasyonun doğrudan kaldıracı haline gelmiştir.

2. Teorik Boşluk ve Güvenlikçi Tıkanma

Tüm bu tarihsel tıkanmanın ve sapmaların temelinde, bürokratikleşmenin en nihayetinde kapitalist restorasyonla sonuçlanabileceği tehlikesinin, yeterli zaman bulunamadığı için teorileştirilememesi yatmaktadır. Sosyalist inşanın ve devlet mekanizmasının hantallaşma dinamikleri teorik olarak berraklaştırılamadığı için, ortaya çıkan yönetsel ve ideolojik sorunlar kitlelerin açık sınıf mücadelesiyle değil, kaçınılmaz olarak devlet aygıtının güvenlikçi tedbirlerine başvurularak çözülmeye çalışılmıştır. Bu durumun pratik faturası ağır olmuştur: Parti içindeki her ideolojik sapma, her yönetsel tıkanıklık ve her muhalefet doğrudan “emperyalizmin ajanı” ya da “vatan hainliği” şablonuyla açıklanmak zorunda kalındı; siyasi mücadele, kitlelerin ideolojik olarak seferber edildiği açık bir sınıf mücadelesi olarak değil, devlet aygıtının güvenlik ve istihbarat mekanizmalarıyla çözülen idari tasfiyelere dönüştü.

Stalin’in nesnel koşulların amansız kuşatması ve zaman darlığı nedeniyle teorileştiremediği bu yaşamsal tehlikeyi, tarih sahnesinde Mao Zedung görmüş ve teorileştirmiştir. Mao, Kruşçev ve Brejnev dönemindeki Sovyet restorasyon pratiklerini yakından analiz ederek, kamulaştırmanın ve mülkiyet ilişkilerinin biçimsel olarak değiştirilmesinin geriye dönüşü engellemeye yetmeyeceğini, sınıf mücadelesinin sosyalizm koşullarında da parti ve devlet aygıtının tam kalbinde, yeni biçimlerle devam edeceğini teorik olarak ortaya koymuştur.

VI. ÇİN KÜLTÜR DEVRİMİ VE ALTERNATİF ARAYIŞLAR

Stalin döneminin aşamadığı bu teorik ve pratik tıkanıklık, Mao’nun “sosyalizm koşullarında da sınıf mücadelesinin devam ettiği” ve geri dönüş tehlikesinin doğrudan parti/devlet mekanizması içinden türeyeceği teziyle yeni bir tarihsel evreye taşınmıştır.

1. Kültür Devrimi’nin Amacı ve Aşırılıkları

Bu teorik tespitten hareketle hayata geçirilen Büyük Proleter Kültür Devrimi, Çin Komünist Partisi içerisindeki bürokratik unsurları temizlemeyi ve partiyi yeniden devrimci bir çizgiye çekmeyi amaçlıyordu. Ancak nesnel bir tarih tahlili, Kültür Devrimi’nin de kendi içinde ciddi aşırılıklara sahne olduğunu kaydetmek zorundadır. Bürokratik tortuları temizleme refleksiyle başlayan süreç, zaman zaman kontrol dışı kitlesel taşkınlıklara, üretim süreçlerinin aksamasına ve kadroların haksız yere tasfiyesine varan sekter yönelimlere yol açmıştır.

2. Mao Sonrası Dönem ve Uzatılmış NEP Uygulaması

Mao’nun ölümüyle birlikte Kültür Devrimi dönemi sona ermiş ve kısa süren bir belirsizlik evresinin ardından Çin, yeni bir ekonomik patikaya girmiştir. Bu yeni evre, üretim güçlerini hızla geliştirmek amacıyla devlet denetimindeki pazar mekanizmalarıyla kontrollü yabancı sermaye girişini öngören “uzatılmış bir NEP” (Yeni Ekonomi Politikası) uygulamasıdır. Sovyetler Birliği’nin aksine Çin, pazar araçlarını komünist partinin siyasi iktidarı altında tutarak restorasyonu ve çözülmeyi önlemeye çalışan farklı bir pratik strateji geliştirmiştir.

SONUÇ

“Stalin = Napolyon” analojisi, üstyapıdaki sertliği altyapıdaki mülkiyet ilişkilerinden koparan, tarihi sınıf mücadeleleriyle değil psikolojik portrelerle açıklamaya çalışan idealist bir çarpıtmadır. Stalin dönemi, mülkiyet ilişkilerini kökten değiştiren, sermayeyi ve sömürücü sınıfları tasfiye eden, üretimi kamu yararına planlayan ve emperyalist kuşatmaya karşı duran tarihsel bir Proletarya Diktatörlüğü sürecidir.

Onun dönemine yönelik yapacağımız yöntemsel ve bilimsel eleştiriler —1936 Anayasası’ndaki restorasyon yanılgısı, bürokratikleşme eğilimlerinin zamanında kitle inisiyatifiyle kırılamaması ve sınıf mücadelesinin süreceği gerçeğinin doğru kavranamaması— bu devasa tarihsel mirası reddetmek için değil, sonraki devrimci kuşakların önünü açmak ve proletarya diktatörlüğünün teorisini daha da yetkinleştirmek içindir. Emperyalizmin Stalin’le olan kuyruk acısı tam da buradadır: O, kapitalizmin mezar kazıcısı olan bir sınıfın tavizsiz ve muzaffer önderidir.